Noodstroom thuis: vaste of plug-in batterij?

Met noodstroom thuis kun je tijdens een stroomstoring belangrijke apparaten blijven gebruiken. Denk aan de koelkast, vriezer, verlichting, telefoonladers, internetapparatuur of een medisch hulpmiddel. Een thuisbatterij lijkt daarvoor een logische oplossing, maar niet iedere batterij levert stroom wanneer het openbare elektriciteitsnet uitvalt.

Een vaste thuisbatterij heeft meestal een speciale back-upbox en aanpassing in de meterkast nodig. Een stekkerbatterij die via een normaal stopcontact energie aan de woning levert, schakelt bij een storing doorgaans eveneens uit. Een draagbare powerstation werkt anders: daarop kun je een koelkast of vriezer rechtstreeks aansluiten, los van het elektriciteitsnet.

In dit artikel vergelijken we deze mogelijkheden. Je leest welk deel van een vaste batterij je als noodreserve kunt bewaren, hoelang apparaten ongeveer blijven werken en waarop je bij vermogen, omschakeltijd en veiligheid moet letten.

Waarom noodstroom thuis actueler wordt

Het Nederlandse elektriciteitsnet is betrouwbaar, maar een storing kan altijd ontstaan door graafwerkzaamheden, defecte apparatuur, extreem weer, brand of een grotere verstoring. De overheid adviseert huishoudens om zich zo voor te bereiden dat zij de eerste 72 uur van een noodsituatie zoveel mogelijk zelf kunnen overbruggen.

Dat betekent niet dat ieder huishouden drie dagen lang alle elektrische apparaten moet laten werken. Verwarming, inductiekoken, een laadpaal en een warmtepomp vragen samen al snel te veel energie. Een realistisch noodstroomplan richt zich daarom eerst op essentiële functies:

• communicatie en informatie;
• beperkte verlichting;
• het koel houden van voedsel of medicijnen;
• noodzakelijke medische apparatuur;
• eventueel de cv-regeling, circulatiepomp of een kleine waterpomp;
• het opladen van telefoons en powerbanks.

De campagne Denk vooruit adviseert onder meer een radio op batterijen, zaklamp en opgeladen powerbank in het noodpakket. Een grotere batterij kan daarop een aanvulling zijn, maar vervangt drinkwater, houdbaar voedsel, communicatieafspraken en andere noodvoorzieningen niet.

Welke oplossingen voor noodstroom zijn er?

Voor de meeste huishoudens zijn er twee praktische niveaus. Wie vooral de koelkast, vriezer en telefoon wil overbruggen, kan voldoende hebben aan een draagbare powerstation. Wie automatisch meerdere vaste apparaten of groepen wil blijven voeden, komt uit bij een professioneel geïnstalleerde vaste batterij met back-upvoorziening.

Vaste thuisbatterij met noodstroomfunctie

Een vaste thuisbatterij is aangesloten op de elektrische installatie van de woning. Tijdens normaal gebruik kan het systeem zonnestroom bewaren, stroom op goedkope momenten inkopen of pieken in het verbruik beperken. Voor noodstroom is aanvullende functionaliteit nodig.

Bij een netstoring moet de woning of de gekozen noodstroomgroep eerst veilig van het openbare net worden losgekoppeld. Daarna vormt de batterij samen met een geschikte omvormer een klein zelfstandig elektriciteitsnet. Dit wordt eilandbedrijf genoemd. De scheiding voorkomt dat jouw installatie spanning terugstuurt naar kabels waaraan monteurs van de netbeheerder werken.

Volgens Enexis is voor gebruik tijdens een stroomstoring een speciale noodstroomfunctie of back-upbox nodig en moet de meterkast vaak worden aangepast. Fabrikanten bieden daarvoor systemen met een automatische omschakelaar of back-upinterface. Zonder deze onderdelen blijft zelfs een volle vaste batterij tijdens de storing onbruikbaar.

Alleen belangrijke groepen of de hele woning?

Een installateur kan een aparte noodstroomverdeler maken met alleen belangrijke verbruikers. Denk aan de koelkast, vriezer, enkele stopcontacten, verlichting, internetapparatuur en eventueel de cv-installatie. Dit is vaak praktischer dan de volledige woning voeden.

Een back-up voor de hele woning vraagt meer omvormervermogen. Bovendien kan één waterkoker, inductiezone of laadpaal de batterij zeer snel leegtrekken of de maximale uitgang van het systeem overschrijden. Slimme systemen kunnen daarom niet-essentiële groepen uitschakelen zodra het net uitvalt.

Laat bij een offerte vastleggen:

• of de back-up één fase of drie fasen ondersteunt;
• welke groepen tijdens een storing stroom houden;
• hoeveel continu vermogen beschikbaar is;
• welk kort piekvermogen mogelijk is;
• of de omschakeling automatisch verloopt;
• of zonnepanelen tijdens eilandbedrijf kunnen doorproduceren;
• wat er gebeurt wanneer de batterij leeg is en het net terugkomt.

Meer basisinformatie over de werking staat in Hoe werkt een thuisbatterij?. Voor een technische verdieping kun je ook Kan een thuisbatterij noodstroom leveren? lezen. Kijk niet alleen naar opslagcapaciteit: voor noodstroom zijn de omvormer, back-upschakeling en elektrische installatie minstens zo belangrijk.

Hoeveel procent van de batterij reserveer je voor noodstroom?

Een batterij die dagelijks wordt gebruikt, kan vlak vóór een stroomstoring bijna leeg zijn. Daarom bieden sommige systemen een minimale laadstatus of noodreserve. De batterij ontlaadt tijdens normaal gebruik niet onder dit ingestelde percentage. De gereserveerde energie blijft beschikbaar voor een storing.

Er bestaat geen ideaal percentage voor ieder huishouden. Een praktische indeling is:

Voor een doorsnee vaste batterij van 10 kWh is 20% reserve gelijk aan 2 kWh opgeslagen energie. Door omzettingsverlies is daarvan iets minder als wisselstroom beschikbaar. Een reserve van 20% is daarom een bruikbaar startpunt, maar geen garantie dat een huishouden een etmaal doorkomt.

Wie afhankelijk is van medische apparatuur moet het percentage niet alleen op een algemene vuistregel baseren. Neem contact op met de leverancier van het hulpmiddel en leg daarnaast een noodplan vast. Ook Denk vooruit adviseert mensen met elektrische medische hulpmiddelen eerst afspraken te maken met de leverancier en het eigen zorgnetwerk.

Automatisch tijdelijk meer reserveren

Sommige batterijsystemen kunnen de noodreserve tijdelijk verhogen wanneer zwaar weer wordt verwacht. Andere systemen bieden alleen een vaste ondergrens die je handmatig in de app verandert. Controleer of de instelling lokaal blijft werken wanneer internet of de cloudverbinding uitvalt.

Een hoge reserve heeft een prijs. Energie die voor nood beschikbaar blijft, kan niet tegelijk worden gebruikt om meer zonnestroom zelf te benutten of op prijsverschillen te reageren. De juiste instelling is daarom een afweging tussen zekerheid en dagelijks rendement.

Hoelang werkt een vaste batterij tijdens een storing?

De gebruiksduur wordt bepaald door vier zaken: de beschikbare noodreserve, omzettingsverlies, het gemiddelde vermogen van de aangesloten apparaten en eventuele nieuwe zonne-energie tijdens de storing.

De basisformule is:

Gebruiksduur in uren = beschikbare batterij-energie in kWh ÷ gemiddeld verbruik in kW

In de praktijk beïnvloeden omgevingstemperatuur, batterijconditie, startpieken en stand-byverbruik de uitkomst.

Een koelkast of vriezer gebruikt niet continu hetzelfde vermogen. De compressor schakelt regelmatig in en uit en vraagt bij het starten korte tijd meer vermogen. De omvormer moet dus niet alleen het gemiddelde verbruik aankunnen, maar ook de startpiek.

Wil je een betrouwbaardere berekening, meet het apparaat enkele dagen met een energiemeter. Gebruik het gemeten verbruik per 24 uur en controleer daarnaast het maximale vermogen op het typeplaatje of in de handleiding.

Stekkerbatterij is niet hetzelfde als een powerstation

De woorden stekkerbatterij, plug-in batterij en powerstation worden vaak door elkaar gebruikt. Technisch zijn het verschillende oplossingen.

Stekkerbatterij voor de woning

Een stekkerbatterij wordt op een stopcontact aangesloten en kan via die aansluiting energie opnemen en terugleveren aan de woning. Tijdens een netstoring moet zo’n netgekoppeld systeem om veiligheidsredenen stoppen met terugleveren. De gewone wandcontactdozen in huis blijven daardoor zonder stroom.

Heeft de stekkerbatterij daarnaast een afzonderlijke noodstroom- of off-griduitgang, dan kun je mogelijk een apparaat rechtstreeks op die uitgang aansluiten. Controleer de handleiding: een product dat alleen via de netstekker energie uitwisselt, biedt niet vanzelf noodstroom.

Milieu Centraal waarschuwt bovendien dat bij een stekkerbatterij stroom op één groep van twee kanten kan komen. In combinatie met andere zware apparaten kan bedrading worden overbelast zonder dat de groepszekering tijdig uitschakelt. Laat daarom vóór aanschaf beoordelen of de groep, bedrading en beveiliging geschikt zijn en volg de installatievoorwaarden van fabrikant en verzekeraar.

Draagbare powerstation

Een powerstation is een draagbare batterij met eigen stopcontacten en meestal ook USB-aansluitingen. Het apparaat voedt alleen wat er rechtstreeks op wordt aangesloten. Daardoor kun je tijdens een storing bijvoorbeeld de stekker van de koelkast uit de muur halen en in de powerstation steken.

Sommige modellen ondersteunen EPS- of UPS-achtig doorvoeren. De koelkast blijft dan permanent op de powerstation aangesloten, terwijl de powerstation via het net opgeladen blijft. Valt de netspanning weg, dan schakelt het apparaat over op de interne batterij.

Controleer daarvoor vier zaken:

• staat permanent doorvoergebruik expliciet in de handleiding;
• is de omschakeltijd geschikt voor het aangesloten apparaat;
• kan de omvormer de startpiek van de compressor leveren;
• blijft de batterij voldoende opgeladen of is een minimumpercentage instelbaar?

Niet iedere powerstation is een echte UPS. Een computer, netwerkopslag of gevoelig medisch apparaat kan bij een te trage omschakeling alsnog uitvallen. Test de gekozen combinatie vooraf en gebruik voor medische apparatuur uitsluitend een oplossing die de leverancier geschikt verklaart.

Koelkast of vriezer altijd op een plug-in oplossing aansluiten

Voor een koelkast of vriezer is een powerstation met doorvoerfunctie de eenvoudigste automatische oplossing. De normale stekker van het apparaat gaat rechtstreeks in de AC-uitgang van de powerstation. De powerstation zelf wordt volgens de handleiding via het elektriciteitsnet geladen.

Bij uitval schakelt een geschikt model over op de batterij. Heeft de powerstation geen ondersteunde doorvoer- of noodfunctie, dan kun je de koelkast na het begin van de storing handmatig aansluiten. Laat de deur tot die tijd zoveel mogelijk gesloten.

Let bij de keuze niet alleen op de hoeveelheid wattuur. Voor een koelapparaat zijn belangrijk:

• voldoende continu uitgangsvermogen;
• voldoende piekvermogen voor de compressorstart;
• een zuivere sinus als de fabrikant dat vereist;
• laag eigen verbruik van de omvormer;
• hoorbaar alarm of appmelding bij lege batterij;
• veilige werking bij langdurige aansluiting.

Powerstation voor koelkast en internet

Dit is alleen een energie-inschatting. Als de koelkast bij het starten kort 700 watt vraagt terwijl de powerstation maximaal 500 watt piekvermogen kan leveren, werkt de combinatie alsnog niet. Controleer dus energie én vermogen.

Een grotere batterij is niet altijd noodzakelijk. Je kunt de router tussentijds uitschakelen, slechts één koelapparaat voeden of de koelkast periodiek laten draaien. Doe dat alleen wanneer je de binnentemperatuur kunt controleren.

Het Voedingscentrum adviseert kwetsbare producten weg te gooien wanneer de koelkasttemperatuur boven 10 °C is gekomen. Bij een vriezer is vooral belangrijk of het voedsel nog hard bevroren is.

Kunnen zonnepanelen de batterij tijdens de storing opladen?

Niet automatisch. Een standaard zonnepaneelomvormer schakelt bij netuitval uit. Dat is nodig om te voorkomen dat er spanning op het openbare net blijft staan. De panelen kunnen volop zon krijgen terwijl de woning toch zonder elektriciteit zit.

Doorladen tijdens een storing kan alleen wanneer zonnepanelen, omvormer, batterij en back-upschakeling daarvoor als één systeem zijn ontworpen. Binnen het gevormde eilandnet moet de omvormer een stabiele spanning en frequentie krijgen en moet het systeem productie kunnen begrenzen wanneer de batterij vol is.

Vraag daarom expliciet:

• werken de zonnepanelen ook wanneer het net uitvalt;
• kunnen ze de batterij in eilandbedrijf opnieuw opladen;
• geldt dit voor alle panelen of slechts één omvormer;
• hoeveel zonnevermogen kan tijdens back-up worden gebruikt;
• start het systeem na een volledig lege batterij vanzelf opnieuw op zodra er zon is?

Zelfs een geschikt systeem geeft geen garantie voor drie dagen autonomie. In de winter kan de zonne-opbrengst laag zijn. Baseer het noodplan daarom op de aanwezige batterij-energie en beschouw nieuwe zonnestroom als mogelijke aanvulling.

De elektrische auto als noodstroombron

Sommige elektrische auto’s hebben Vehicle-to-Load, afgekort V2L. Met een geschikte adapter werkt de auto dan als een krachtig stopcontact. Je kunt daarop losse apparaten aansluiten, vergelijkbaar met een grote powerstation.

V2L is niet hetzelfde als Vehicle-to-Home. Bij V2L voed je apparaten rechtstreeks via de auto-aansluiting. Voor het automatisch voeden van vaste woninggroepen zijn een geschikte auto, bidirectionele laadoplossing, communicatie en veilige koppeling met de huisinstallatie nodig. Die combinatie is nog niet algemeen beschikbaar.

Een autoaccu bevat veel meer energie dan een doorsnee powerstation. Toch moet je voldoende rijbereik bewaren en het maximale uitgangsvermogen respecteren. Controleer bovendien of de auto tijdens langdurig V2L-gebruik buiten kan blijven staan en hoe kabels veilig naar het apparaat lopen.

Meer over de verschillende richtingen van laden lees je in Bidirectioneel laden: je auto als thuisbatterij.

Noodaggregaat als aanvullende oplossing

Een benzine-, diesel- of gasaggregaat kan langer stroom leveren zolang brandstof beschikbaar is. Dat kan interessant zijn voor een afgelegen woning, pomp, werkplaats of situatie waarin een batterij onvoldoende capaciteit heeft.

Voor een doorsnee rijtjeswoning heeft een aggregaat duidelijke nadelen: geluid, uitlaatgassen, brandstofopslag, onderhoud en handmatige bediening. Een verbrandingsmotor kan koolmonoxide produceren. Gebruik een mobiel aggregaat daarom nooit in de woning, garage, schuur of andere afgesloten ruimte en voorkom dat uitlaatgassen via ramen, deuren of ventilatieopeningen naar binnen trekken.

Ook een aggregaat mag niet via een willekeurig stopcontact de woning voeden. Een vaste aansluiting vereist een geschikte netomschakelaar, beveiliging en professionele installatie.

Welke apparaten geef je voorrang?

De batterij gaat aanzienlijk langer mee wanneer zware apparaten buiten het noodstroomcircuit blijven.

Maak bij voorkeur een lijst met het gemeten dagelijkse verbruik van de belangrijke apparaten. Tel niet alle wattages van typeplaatjes simpelweg bij elkaar op: bij koelkasten en pompen zijn zowel de korte startpiek als het gemiddelde energiegebruik relevant.

Vier specificaties die je niet mag verwarren

Bij noodstroom worden kilowatt en kilowattuur vaak door elkaar gehaald.

Capaciteit in kWh bepaalt hoeveel energie de batterij kan bewaren. Dit beïnvloedt vooral hoelang apparaten kunnen werken.

Continu vermogen in kW bepaalt hoeveel apparaten gelijktijdig kunnen draaien. Een batterij van 10 kWh met een uitgang van 2 kW kan niet ineens een kookplaat van 7 kW voeden.

Piekvermogen bepaalt of apparaten met een motor of compressor kunnen starten. Een koelkast kan kort een veelvoud van zijn normale vermogen vragen.

Omschakeltijd bepaalt of het apparaat de overgang merkt. Voor een koelkast is een korte onderbreking vaak geen groot probleem. Voor computers, medische apparatuur en netwerkopslag kan zelfs een korte onderbreking wel belangrijk zijn.

Kijk daarom nooit alleen naar de opslagcapaciteit op de productpagina. Vraag om de datasheet en laat de installateur het beoogde noodstroomcircuit doorrekenen.

Veiligheid van vaste en draagbare batterijen

Een lithiumbatterij bevat veel energie in een kleine behuizing. Koop daarom geen onbekend systeem zonder duidelijke documentatie, veiligheidsfuncties en aanspreekbare leverancier.

De Brandweer adviseert een vaste thuisbatterij op een koele, geventileerde plaats en niet in een vluchtroute te installeren. Plaats de batterij op of tegen een onbrandbare ondergrond, zorg voor een rookmelder in de ruimte en informeer de verzekeraar.

Voor een draagbare powerstation gelden dezelfde basisprincipes. Blokkeer de ventilatieopeningen niet, dek het apparaat niet af, gebruik de voorgeschreven laadkabel en plaats het niet in direct zonlicht of naast een warmtebron. Controleer de behuizing en kabels regelmatig. Stop het gebruik bij vervorming, ongebruikelijke hitte, sissende geluiden, scherpe geur of rook en breng jezelf eerst in veiligheid.

Checklist vóór aankoop

Controleer bij een vaste thuisbatterij:

• ondersteunt het complete systeem aantoonbaar back-up of eilandbedrijf;
• is de back-upbox in de offerte opgenomen;
• welke woninggroepen krijgen noodstroom;
• kan een noodreserve in procenten worden ingesteld;
• werkt de instelling zonder internetverbinding;
• kunnen zonnepanelen tijdens uitval blijven produceren;
• past continu- en piekvermogen bij de apparaten;
• voert een erkende installateur de meterkastaanpassing uit;
• waar wordt de batterij brandveilig geplaatst;
• wat dekt de verzekering?

Controleer bij een stekkerbatterij of powerstation:

• gaat het om een netgekoppelde stekkerbatterij of een zelfstandige powerstation;
• is een afzonderlijke noodstroomuitgang aanwezig;
• mag het apparaat langdurig in doorvoermodus worden gebruikt;
• hoe snel schakelt het over;
• is de startpiek van koelkast of vriezer toegestaan;
• welke minimale laadstatus kun je reserveren;
• hoe wordt overbelasting, oververhitting en diepontladen voorkomen;
• blijft de garantie geldig bij permanent aangesloten gebruik?

Bronnen en uitgangspunten

• Denk vooruit – Geen stroom voor het overheidsadvies over voorbereiding op langdurige stroomuitval.
• Enexis – Thuisbatterij voor de noodzaak van een speciale noodstroomfunctie en mogelijke meterkastaanpassing.
• Milieu Centraal – Thuisbatterij en stekkerbatterij voor uitleg over stekkerbatterijen, installatie en mogelijke overbelasting.
• Brandweer – Veilige thuisbatterij voor plaatsing, rookdetectie, ondergrond en onderhoud.
• Voedingscentrum – Eten bij een stroomstoring voor temperatuur- en voedselveiligheidsadvies.
• SolarEdge – Home Backup Interface als technisch voorbeeld van een systeem dat de hele woning of geselecteerde belastingen kan overnemen.
• RIVM – Koolmonoxide en verbrandingstoestellen voor het risico van verbrandingsmotoren en aggregaten in of nabij gebouwen.

De gebruiksduren in dit artikel zijn Volterij-rekenvoorbeelden. Werkelijke resultaten hangen af van batterijconditie, temperatuur, omzettingsverlies, eigen verbruik van de omvormer, startpieken en het gedrag van de aangesloten apparaten.

Conclusie: kies noodstroom op basis van wat moet blijven werken

Voor noodstroom thuis is niet automatisch een grote vaste thuisbatterij nodig. Wil je vooral een koelkast, vriezer, modem en enkele lampen overbruggen, dan kan een geschikte draagbare powerstation al voldoende zijn. Sluit de apparaten rechtstreeks op de batterij aan en controleer het piekvermogen en de ondersteunde omschakelfunctie.

Wil je dat vaste woninggroepen automatisch blijven werken, dan is een professionele thuisbatterij met geschikte omvormer, back-upbox en meterkastaanpassing nodig. Reserveer bijvoorbeeld 20% als praktische startwaarde en bereken daarna met het werkelijke verbruik hoelang die buffer meegaat.

Een gewone stekkerbatterij maakt de woning niet vanzelf storingsbestendig. Kijk altijd of er een afzonderlijke noodstroomuitgang aanwezig is en laat de elektrische installatie beoordelen. Welke oplossing je ook kiest: geef essentiële apparaten voorrang, test het systeem vooraf en houd naast de batterij een compleet noodpakket en noodplan aan.