Hoe werkt slim laden met zonnepanelen en dynamische stroom?

Hoe werkt slim laden met zonnepanelen en dynamische stroom? In plaats van dat je elektrische auto direct op maximaal vermogen begint te laden zodra je de stekker aansluit, bepaalt een slim systeem wanneer en hoe snel de auto wordt opgeladen.

Daarbij kan rekening worden gehouden met je eigen zonnestroom, de actuele elektriciteitsprijs, de belasting van je woning en het tijdstip waarop je de auto weer nodig hebt.

Heb je zonnepanelen? Dan kan de laadpaal bijvoorbeeld wachten tot er voldoende zonne-overschot beschikbaar is. Heb je een dynamisch energiecontract? Dan kan het systeem proberen vooral tijdens goedkope uren stroom uit het elektriciteitsnet te gebruiken.

Slim laden kan daardoor helpen om de laadkosten te verlagen, meer eigen zonnestroom te gebruiken en hoge stroompieken te voorkomen.

Wat is slim laden?

Bij gewoon laden gebeurt meestal iets eenvoudigs:

Auto aansluiten → laden begint → auto laadt met het beschikbare vermogen

Bij slim laden zit daar een extra regelaar tussen.

Het systeem kan bijvoorbeeld weten:

• hoeveel stroom je zonnepanelen produceren;
• hoeveel elektriciteit je woning gebruikt;
• wat stroom op dit moment kost;
• wat stroom later op de dag kost;
• hoe vol de autoaccu is;
• hoe laat je wilt vertrekken;
• hoeveel vermogen je meterkast nog beschikbaar heeft.

Op basis daarvan wordt bepaald wanneer de auto moet laden en met welk vermogen.

Milieu Centraal omschrijft slim laden als het aanpassen van het laadtijdstip en de laadsnelheid aan onder andere stroomprijs, beschikbaarheid van duurzame energie en belasting van het elektriciteitsnet.

Wat heb je nodig voor slim laden?

Er zijn verschillende manieren om slim te laden.

De slimme functie kan zitten in:

• de laadpaal;
• de elektrische auto;
• een laadapp;
• een energiemanagementsysteem;
• software van je energieleverancier.

Je hebt dus niet altijd één specifiek soort laadpaal nodig.

Wel moeten de verschillende onderdelen met elkaar kunnen communiceren.

Wil je bijvoorbeeld laden op zonne-overschot, dan moet het systeem weten:

1. hoeveel stroom je zonnepanelen produceren;
2. hoeveel je woning op dat moment gebruikt;
3. hoeveel vermogen beschikbaar is voor de auto.

Wil je laden op dynamische stroomprijzen, dan moet het systeem daarnaast toegang hebben tot de actuele of vooraf bekende elektriciteitsprijzen.

Hoe werkt laden met zonnepanelen?

Je zonnepanelen produceren elektriciteit die eerst door apparaten in je woning kan worden gebruikt.

Wat je op dat moment niet zelf gebruikt, wordt normaal teruggeleverd aan het elektriciteitsnet.

Een slimme laadpaal kan dat overschot herkennen en naar je elektrische auto sturen.

Stel bijvoorbeeld:

Zonnepanelen produceren: 5 kW

Woning gebruikt: 1,5 kW

Dan blijft over:

5 – 1,5 = 3,5 kW

Dat vermogen kan gebruikt worden om de auto te laden.

Een geschikte slimme laadpaal kan het laadvermogen vervolgens automatisch rond dat beschikbare overschot instellen.

Komt er bewolking waardoor je zonnepanelen nog maar 3 kW produceren?

Dan blijft bij hetzelfde huishoudelijke verbruik nog:

3 – 1,5 = 1,5 kW

over.

Het laadvermogen kan dan automatisch worden verlaagd.

Waarom is dit slimmer dan een vaste timer?

Je kunt natuurlijk zelf instellen dat de auto iedere middag om 12:00 begint te laden.

Maar een timer weet niet hoeveel zonnestroom er werkelijk beschikbaar is.

Op een zonnige dag kan dat prima werken.

Op een bewolkte dag kan de auto vervolgens grotendeels stroom uit het elektriciteitsnet gebruiken terwijl je dacht dat je op zonnestroom laadde.

Een slim systeem kan reageren op de werkelijke productie.

Daarmee is sturen op zonne-overschot nauwkeuriger dan alleen een vast tijdstip instellen.

Kun je een auto volledig op zonnestroom laden?

Dat kan, maar niet altijd.

Het hangt af van:

• hoeveelheid zonnepanelen;
• weersomstandigheden;
• energiegebruik van de woning;
• hoeveel de auto moet bijladen;
• hoe lang de auto overdag thuis staat.

Stel dat je zonnepanelen gedurende een zonnige middag gemiddeld 3 kW beschikbaar hebben voor de auto en deze vijf uur aangesloten blijft.

Dan kun je theoretisch ongeveer:

3 kW × 5 uur = 15 kWh

aan zonnestroom in de auto laden.

Rijdt je auto gemiddeld 18 kWh per 100 kilometer, dan staat 15 kWh theoretisch ongeveer gelijk aan:

15 ÷ 18 × 100 = ongeveer 83 kilometer

aan energie.

In de praktijk zijn er laadverliezen, waardoor de werkelijke afstand iets lager zal zijn.

Hoeveel zonnepanelen heb je nodig voor een elektrische auto?

Er bestaat geen vast aantal.

Het hangt vooral af van hoeveel kilometer je rijdt.

Rijd je bijvoorbeeld 15.000 kilometer per jaar met een auto die gemiddeld 18 kWh per 100 kilometer gebruikt?

Dan vraagt de auto theoretisch:

15.000 ÷ 100 × 18 = 2.700 kWh per jaar

Daar komen nog laadverliezen bij.

Dat betekent niet automatisch dat je zonnepanelen precies 2.700 kWh extra moeten produceren.

De auto moet namelijk ook daadwerkelijk thuis aangesloten zijn op momenten waarop die zonne-energie beschikbaar is.

Wil je eerst weten hoeveel elektriciteit zonnepanelen ongeveer produceren? Lees dan Wat leveren zonnepanelen per jaar op?

Waarom wordt zonnestroomladen vanaf 2027 belangrijker?

De salderingsregeling stopt op 1 januari 2027.

Volgens de Rijksoverheid kun je teruggeleverde zonnestroom vanaf dat moment niet meer wegstrepen tegen elektriciteit die je later van het net afneemt.

Je ontvangt nog wel een vergoeding voor teruggeleverde stroom.

Elektriciteit die je zonnepanelen produceren en die je direct zelf gebruikt, hoeft niet eerst aan het net te worden geleverd en later opnieuw te worden gekocht.

Daardoor wordt het financieel interessanter om een groter gedeelte van je zonnestroom zelf te gebruiken.

Een elektrische auto biedt hiervoor een interessante mogelijkheid vanwege zijn grote batterij.

Hoeveel extra eigen zonnestroom kun je gebruiken?

Milieu Centraal rekent voor een gemiddeld huishouden zonder extra sturing met ongeveer 30 procent direct eigen gebruik van zonnestroom.

Het slim laden van een elektrische auto kan dit aandeel aanzienlijk verhogen.

In hun actuele berekeningen noemt Milieu Centraal slim laden van een elektrische auto als maatregel die het eigen gebruik van zonnestroom met ongeveer 20 procentpunt kan verhogen.

Dat betekent niet dat ieder huishouden automatisch van 30 naar precies 50 procent gaat.

Het hangt sterk af van:

• rijgedrag;
• grootte van je zonne-installatie;
• moment waarop de auto thuis staat;
• laadinstellingen.

Maar een elektrische auto is door zijn grote accu wel één van de apparaten waarmee veel zonnestroom verschoven kan worden.

Wat als mijn auto overdag niet thuis staat?

Dan kun je uiteraard nauwelijks zonnestroom rechtstreeks in de auto laden.

Dit is bijvoorbeeld een aandachtspunt wanneer je iedere werkdag vroeg vertrekt en pas ’s avonds thuiskomt.

Je zonnepanelen hebben dan het grootste gedeelte van hun elektriciteit al geproduceerd.

Er zijn verschillende mogelijkheden:

• thuiswerken op sommige dagen;
• laden in het weekend;
• laden op dagen waarop de auto wel thuis staat;
• goedkoop laden via dynamische tarieven;
• eventueel zonnestroom opslaan in een thuisbatterij.

Een thuisbatterij puur aanschaffen om later de auto te laden vraagt wel om een zorgvuldige financiële afweging.

Er ontstaan namelijk extra omzettingsverliezen:

zonnepanelen → thuisbatterij → auto

Direct:

zonnepanelen → auto

is technisch eenvoudiger en voorkomt een extra opslagstap.

Wat is laden met een dynamisch energiecontract?

Bij een dynamisch energiecontract verandert je elektriciteitsprijs gedurende de dag.

Daardoor kan het financieel verschil maken of je bijvoorbeeld om 18:00 of om 02:00 laadt.

Een slimme laadoplossing kan de beschikbare prijsinformatie gebruiken om de goedkoopste momenten binnen je beschikbare laadperiode te kiezen.

Je geeft bijvoorbeeld aan:

Auto aangesloten om 19:00

Gewenste lading: 80%

Vertrektijd: 07:00

Het systeem heeft dan twaalf uur de tijd om voldoende energie te laden.

In plaats van onmiddellijk om 19:00 te beginnen, kan het wachten op goedkopere uren.

Waarom zijn goedkope uren niet iedere dag hetzelfde?

Elektriciteitsprijzen worden beïnvloed door vraag en aanbod.

Op sommige momenten is er veel duurzame elektriciteit beschikbaar door:

• zon;
• wind.

Op andere momenten is de vraag juist hoog.

Daardoor kunnen goedkope uren de ene dag midden in de nacht vallen en op een andere dag juist midden op de middag.

Dat is precies waarom automatische sturing interessant is.

Je hoeft niet iedere dag zelf te controleren wat het beste laadmoment is.

Zonnepanelen of goedkope netstroom: wat kiest het systeem?

Een geavanceerde laadoplossing kan beide meenemen.

Stel bijvoorbeeld:

• je hebt overdag zonne-overschot;
• ’s nachts wordt elektriciteit uitzonderlijk goedkoop;
• je auto hoeft pas de volgende ochtend vol te zijn.

Het systeem kan dan proberen eerst zoveel mogelijk eigen zonnestroom te gebruiken en alleen het resterende gedeelte tijdens goedkope neturen bij te laden.

Welke strategie wordt gebruikt verschilt per laadpaal, auto, app en energiemanagementsysteem.

Controleer daarom vooraf welke functies daadwerkelijk worden ondersteund.

Is eigen zonnestroom altijd goedkoper dan dynamische stroom?

Niet automatisch op ieder moment.

Voor een goede financiële vergelijking moet je rekening houden met wat je anders voor je zonnestroom zou krijgen als je deze teruglevert.

Ook kunnen dynamische stroomprijzen soms erg laag zijn.

De relevante vergelijking is dus bijvoorbeeld:

Wat levert terugleveren van 1 kWh zonnestroom op?

tegenover:

Wat kost 1 kWh netstroom op een goedkoop laadmoment?

Daarbij kunnen belastingen, terugleververgoeding en terugleverkosten een rol spelen.

Vanaf 2027 wordt direct eigen gebruik in veel situaties aantrekkelijker, maar de exacte financiële uitkomst blijft afhankelijk van je energiecontract.

Kun je laden wanneer stroom negatief geprijsd is?

Bij dynamische contracten kunnen kale marktprijzen incidenteel negatief worden.

Dat betekent echter niet automatisch dat je als consument letterlijk geld toe krijgt wanneer je de auto oplaadt.

Bovenop de marktprijs kunnen namelijk nog onderdelen komen zoals:

• energiebelasting;
• btw;
• opslag of inkoopvergoeding van de leverancier.

Kijk daarom altijd naar het uiteindelijke consumententarief in je energie-app en niet alleen naar de kale beursprijs.

Wat is een slim laadschema?

Een slim laadschema geeft het systeem flexibiliteit.

Je hoeft bijvoorbeeld niet te zeggen:

Laad nu meteen.

Je zegt:

Mijn auto moet morgenochtend om 07:00 voldoende geladen zijn.

Het systeem kan de beschikbare uren vervolgens zelf indelen.

Bij sommige slimme laadapps kun je daarnaast aangeven:

• gewenste accustand;
• vertrekdagen;
• vertrektijden;
• minimaal laadniveau;
• voorkeur voor zonnestroom;
• voorkeur voor goedkope stroom.

Dat geeft de software meer mogelijkheden om gunstige momenten te kiezen.

Wat als ik onverwacht snel weg moet?

Een goed slim laadsysteem biedt normaal een mogelijkheid om de automatische planning te negeren.

Dat wordt bijvoorbeeld aangeduid als:

• direct laden;
• boost;
• charge now;
• zo snel mogelijk laden.

De auto begint dan onmiddellijk te laden met het beschikbare vermogen.

Slim laden moet dus gemak bieden, maar je moet de automatische planning wel kunnen overrulen wanneer dat nodig is.

Wat is load balancing?

Slim laden gaat niet alleen over stroomprijzen en zonnepanelen.

Ook je elektrische aansluiting speelt mee.

Met load balancing wordt het laadvermogen van de auto aangepast aan het stroomgebruik in de rest van de woning.

Stel dat de auto met 11 kW laadt en je vervolgens gaat koken op inductie terwijl ook de warmtepomp draait.

Het totale vermogen kan dan hoog oplopen.

De laadpaal kan daarom tijdelijk terugregelen.

Bijvoorbeeld:

11 kW → 5 kW

Zodra de andere apparaten minder gebruiken:

5 kW → 11 kW

Zo wordt het beschikbare vermogen slimmer verdeeld.

Waarom is dit belangrijk bij een warmtepomp?

Een warmtepomp kan tijdens koude dagen behoorlijk wat elektriciteit vragen.

Combineer je:

• warmtepomp;
• elektrische auto;
• inductiekookplaat;

dan kunnen meerdere grote stroomgebruikers tegelijk actief zijn.

Juist dan kan load balancing helpen.

Heb je daarnaast een thuisbatterij en zonnepanelen, dan wordt centrale aansturing nog interessanter.

Lees daarvoor ook Wat is een energiemanagementsysteem (EMS) en hoe werkt het?

Kan een EMS de laadpaal aansturen?

Ja, wanneer de laadpaal door het systeem wordt ondersteund.

Een energiemanagementsysteem kan bijvoorbeeld gegevens combineren van:

• zonnepanelen;
• slimme meter;
• thuisbatterij;
• warmtepomp;
• laadpaal;
• dynamische energieprijzen.

Daarmee kan één systeem bepalen wat op een bepaald moment het verstandigst is.

Bijvoorbeeld:

1. woning heeft stroom nodig;
2. batterij is voldoende gevuld;
3. zonnepanelen produceren een overschot;
4. auto staat aangesloten;
5. auto vertrekt pas morgen.

Het systeem kan dan besluiten het zonne-overschot naar de auto te sturen.

Wil je weten wat zo’n systeem kost? Lees dan Wat kost een energiemanagementsysteem?

Is een thuisbatterij nodig voor slim laden?

Nee.

Sterker nog: een elektrische auto beschikt zelf al over een veel grotere batterij dan een gemiddelde thuisbatterij.

Milieu Centraal noemt voor een nieuwe elektrische auto een gemiddelde accucapaciteit van ongeveer 60 kWh, terwijl een reguliere thuisbatterij vaak veel kleiner is.

Wanneer de auto overdag beschikbaar is, is direct laden op zonnestroom daarom een logische manier om veel energie op te slaan zonder daarvoor eerst een extra batterij aan te schaffen.

Een thuisbatterij kan andere functies hebben, maar is geen voorwaarde voor slim laden.

Wat is bidirectioneel laden?

Slim laden gaat op dit moment meestal maar één kant op:

elektriciteitsnet/zonnepanelen → auto

Bij bidirectioneel laden kan elektriciteit ook vanuit de auto terugstromen.

Bijvoorbeeld:

auto → woning

Dit heet Vehicle-to-Home (V2H).

Of:

auto → elektriciteitsnet

Dit heet Vehicle-to-Grid (V2G).

Hiermee kan de elektrische auto in de toekomst een veel grotere rol krijgen binnen het energiesysteem van de woning.

Kan mijn elektrische auto nu al als thuisbatterij werken?

Bij sommige auto’s bestaan al bepaalde bidirectionele functies, maar volledige V2H- en V2G-toepassingen zijn in Nederland nog niet op grote schaal beschikbaar.

Milieu Centraal geeft aan dat er momenteel nog maar weinig auto’s en laadpunten zijn die hier volledig geschikt voor zijn.

Koop daarom niet uitsluitend een dure laadpaal vanwege de belofte dat je auto later als thuisbatterij kan werken.

Kijk vooral naar functies die je nu daadwerkelijk kunt gebruiken.

Heeft langzaam laden voordelen?

Ja.

Wanneer je auto de hele nacht of dag beschikbaar is, hoeft hij niet voortdurend met maximaal vermogen te laden.

Langzamer laden geeft slimme software meer ruimte om het laden te verschuiven.

Bij zonnepanelen kan een lager laadvermogen bovendien beter aansluiten bij het beschikbare zonne-overschot.

Wanneer je bijvoorbeeld slechts 2 kW zonne-overschot hebt, heeft een systeem dat alleen maar op 11 kW kan laden minder mogelijkheden om uitsluitend zonnestroom te gebruiken.

De exacte minimale laadstroom verschilt per auto en laadpaal.

Kan iedere laadpaal op zonne-overschot laden?

Nee.

Controleer vooraf expliciet of de laadpaal deze mogelijkheid heeft.

Zoek bijvoorbeeld naar functies als:

• solar charging;
• PV-laden;
• solar surplus charging;
• eco mode;
• zonnestroomladen.

Daarnaast moet het systeem kunnen meten hoeveel elektriciteit je woning op dat moment importeert of teruglevert.

Daarvoor kan bijvoorbeeld informatie uit:

• slimme meter;
• P1-poort;
• energiemeter;

worden gebruikt.

Kan iedere auto slim laden?

Niet noodzakelijk.

Sommige slimme laadoplossingen sturen de laadpaal aan. Dan hoeft de auto zelf relatief weinig slimme functies te hebben.

Andere apps communiceren rechtstreeks met de software van de auto.

Daarbij kan compatibiliteit per automerk en model verschillen.

ANWB geeft bijvoorbeeld bij zijn eigen Slim Laden-dienst aan dat nog niet ieder automodel rechtstreeks ondersteund wordt, onder andere doordat fabrikanten toegang tot voertuigdata kunnen beperken.

Controleer daarom altijd welke combinatie van:

auto + laadpaal + app

daadwerkelijk werkt.

Waar moet je op letten bij een slimme laadpaal?

Kies vooral wat bij je energiesituatie past.

Wat levert slim laden financieel op?

Daar bestaat geen universeel bedrag voor.

Het voordeel wordt beïnvloed door:

• jaarlijkse kilometers;
• verbruik van de auto;
• hoeveelheid thuisladen;
• dynamische prijsverschillen;
• hoeveelheid beschikbare zonnestroom;
• energiecontract;
• terugleververgoeding;
• terugleverkosten.

ANWB laat in berekeningen voor verschillende elektrische auto’s zien dat de combinatie van een dynamisch contract, zonnepanelen en slim laden lagere laadkosten kan geven dan zonder slimme sturing.

De precieze bedragen verschillen echter sterk per automodel en de aannames in zo’n berekening.

Zie dergelijke voorbeelden daarom als illustratie en niet als gegarandeerde besparing.

Is slim laden ook goed voor het elektriciteitsnet?

Ja.

Milieu Centraal adviseert om elektrische auto’s waar mogelijk vooral te laden tussen ongeveer 09:00 en 16:00 of tussen 21:00 en 07:00.

Daarmee vermijd je eerder de drukke avondpiek en maak je meer kans op beschikbare duurzame elektriciteit.

Wanneer miljoenen elektrische auto’s allemaal rond 18:00 direct op maximaal vermogen beginnen te laden, ontstaat juist extra druk op het net.

Een auto staat meestal veel langer geparkeerd dan nodig is om hem daadwerkelijk op te laden.

Die flexibiliteit kan worden gebruikt om de stroomvraag beter over de dag te verdelen.

Wanneer is slim laden vooral interessant?

Slim laden wordt vooral interessant wanneer één of meerdere van deze situaties gelden:

• je hebt zonnepanelen;
• je hebt een dynamisch energiecontract;
• je auto staat meerdere uren aangesloten;
• je rijdt relatief veel kilometers;
• je hebt een warmtepomp;
• je wilt piekbelasting voorkomen;
• je gebruikt een EMS;
• je wilt vanaf 2027 meer zonnestroom zelf benutten.

Heb je geen zonnepanelen en een vast energiecontract?

Dan kan slim laden nog steeds nuttig zijn voor load balancing en het vermijden van drukke momenten, maar het directe financiële voordeel kan kleiner zijn.

Wanneer kun je beter gewoon laden?

Soms moet de auto simpelweg zo snel mogelijk worden opgeladen.

Bijvoorbeeld wanneer:

• je binnen korte tijd weer weg moet;
• accu bijna leeg is;
• onverwachte lange rit gepland staat.

Dan heeft optimaliseren op zonnestroom of goedkope uren minder prioriteit.

Slim laden gaat dus niet over altijd wachten.

Het gaat over het slim benutten van flexibiliteit wanneer die er is.

Hoe begin je met slim laden?

Gebruik deze stappen als eerste controle:

1. Zoek het maximale AC-laadvermogen van je auto op.
2. Controleer welke slimme functies je laadpaal ondersteunt.
3. Kijk of je zonnepanelen hebt en hoeveel je teruglevert.
4. Controleer of zonne-overschotladen mogelijk is.
5. Kijk welk type energiecontract je hebt.
6. Stel je gebruikelijke vertrektijden in.
7. Activeer load balancing indien beschikbaar.
8. Begin met een ruim laadvenster.
9. Bekijk na enkele weken de laadgegevens.
10. Pas de instellingen aan op je daadwerkelijke gebruik.

Zo leer je welke slimme functie in jouw situatie werkelijk voordeel geeft.

Slim laden of een thuisbatterij?

Heb je zonnepanelen en een elektrische auto die regelmatig overdag thuis staat?

Dan is het verstandig eerst te kijken hoeveel zonnestroom rechtstreeks in de auto kan worden geladen.

Je gebruikt dan de bestaande grote batterij in de auto om zonnestroom op te slaan.

Dat kan eenvoudiger zijn dan dezelfde elektriciteit eerst in een aparte thuisbatterij te bewaren.

Staat de auto vrijwel nooit thuis tijdens zonne-uren, dan ligt die situatie anders.

Wil je weten welke batterijcapaciteit eventueel bij je woning past? Lees dan Hoe groot moet mijn thuisbatterij zijn?

Hoe past slim laden binnen je totale energiesysteem?

De laadpaal staat steeds minder op zichzelf.

Een moderne woning kan meerdere grote elektrische apparaten bevatten:

• zonnepanelen;
• thuisbatterij;
• warmtepomp;
• elektrische auto;
• laadpaal.

Slim energiebeheer probeert deze apparaten samen te laten werken.

De laadpaal kan bijvoorbeeld minder vermogen krijgen wanneer de warmtepomp veel stroom vraagt, juist extra laden bij zonne-overschot of wachten op goedkope dynamische uren.

Wil je dit hele systeem slimmer organiseren? Lees dan Hoe bespaar je energie met slim energiebeheer?

Conclusie: hoe werkt slim laden met zonnepanelen en dynamische stroom?

Slim laden zorgt ervoor dat je elektrische auto niet automatisch begint te laden zodra je de stekker aansluit.

Een slim systeem kan bepalen wanneer en met welk vermogen de auto wordt opgeladen.

Met zonnepanelen kan de laadpaal proberen zoveel mogelijk eigen zonne-overschot te gebruiken. Met een dynamisch energiecontract kan het laden juist worden verschoven naar uren waarop stroom goedkoper is.

Load balancing zorgt er ondertussen voor dat de laadpaal rekening houdt met het elektriciteitsverbruik van de rest van de woning.

Vooral vanaf 1 januari 2027, wanneer de salderingsregeling stopt, wordt direct gebruik van eigen zonnestroom belangrijker.

De beste strategie verschilt per huishouden. Staat je auto overdag vaak thuis, dan kan laden op zonnestroom aantrekkelijk zijn. Staat hij vooral ’s nachts thuis, dan kan sturen op goedkope dynamische uren meer mogelijkheden bieden.

Heb je zonnepanelen, een warmtepomp, thuisbatterij én elektrische auto? Dan kan een energiemanagementsysteem de verschillende apparaten verder op elkaar afstemmen.

Wil je eerst weten welke laadpaal hiervoor geschikt is? Lees Welke laadpaal past bij mijn elektrische auto?. Wil je je complete energiegebruik automatiseren? Lees Wat is een energiemanagementsysteem (EMS) en hoe werkt het? of gebruik de Volterij Keuzehulp.